نشست اخیر فورم دوحه؛ تأکید شرکتکنندگان بر سیاست تعامل با افغانستان
نجیب الله
مقدمه
فورم دوحه با اشتراک نمایندگان ۱۶۰ کشور از نقاط مختلف جهان در قطر برگزار شد. در نشستهای اخیر این فورم، افغانستان بار دیگر به موضوع مهم بحثهای بینالمللی تبدیل شد. نمایندگان امارت اسلامی افغانستان نیز در این نشست حضور داشتند. نمایندگان وزارت خارجه افغانستان که در این نشست شرکت کرده بودند، میگویند که در نشست فورم دوحه، سخنرانان و شرکتکنندگان درباره تعامل افغانستان و جامعه جهانی دیدگاه مشترک داشتند. آنان میافزایند که در روز دوم این فورم، توجه شرکتکنندگان بیشتر بر تعامل مثبت و اقتصادی با افغانستان متمرکز بود. به گفته نمایندگان امارت اسلامی افغانستان در این نشست، شرکتکنندگان وضعیت کنونی افغانستان را یک فرصت دانستهاند. بحثهای پایانی فورم نشان میدهد که جامعه جهانی بار دیگر بر اهمیت تعامل، گفتگو و همکاری تدریجی با افغانستان تأکید دارد. این دیدگاه تنها بخشی از گفتگوهای نشست نیست، بلکه نتیجه تحول سیاست جهانی، تغییرات جغرافیوی منطقه و فشار ضرورت های کشورهاست. در این نوشته، به طور مختصر درباره بحثهای صورت گرفته در این نشست در مورد افغانستان و اهمیت آن برای کشور صحبت خواهیم کرد.
نشست اخیر فورم دوحه
نشست فورم دوحه از ششم تا هشتم دسمبر سال جاری میلادی در قطر با حضور نمایندگان بیش از ۱۶۰ کشور جهان برگزار شد. در این نشست، سخنرانان شامل عبدالحی قانت، رئیس مرکز تحقیقات استراتیژیک وزارت خارجه امارت اسلامی افغانستان، عصمتالله ایرگاشف، نماینده ویژه رئیسجمهور ازبیکستان برای افغانستان، الدور اریپوف، رئیس تحقیقات استرا تیژیک و منطقهای ازبیکستان ، ولید زاید، استاد پوهنتون جورجتاون قطر، و زهرا بابر، مدیر اجرایی مرکز تحقیقات بینالمللی و منطقهای پوهنتون جورجتاون قطر، بودند.
در اجندای این نشست، افغانستان به عنوان قلب ثبات آسیای میانه و جنوبی معرفی شده بود و گفته شده که صلح، تجارت و اتصال منطقهای در این کشور میتواند آینده کل منطقه را تغییر دهد. در روز دوم نشست، تحت عنوان « بهبود افغانستان از مسیر اتصال منطقهای »، درباره مسائل مربوط به افغانستان گفتگو شد. سخنرانان این بخش شامل عبدالحی قانت، رئیس مرکز مطالعات استراتیژیک وزارت خارجه امارت اسلامی افغانستان، عصمتالله ایرگاشف، نماینده ویژه رئیسجمهور ازبیکستان برای افغانستان، الدور اریپوف، رئیس تحقیقات استراتژیک و منطقهای ازبیکستان، و شماری دیگر بودند.
این نخستین بار است که یک نماینده از وزارت خارجه به نمایندگی از امارت اسلامی افغانستان در این نشست جهانی سخنرانی میکند. در دومین نشست فورم دوحه، تحت عنوان «تقویت اقتصاد افغانستان از مسیر اتصال منطقهای»، درباره افغانستان بحث شد.
از بحث های این نشست به وضوح دیده می شد که جهان در تعامل اقتصادی با افغانستان به نتایج مطلوب دست یافته است؛ اما رویکرد تهدیدآمیز هیچ نتیجهای نداشته است.
پس از به قدرت رسیدن دوباره امارت اسلامی، کشورهای منطقه دو رویکرد متفاوت را اتخاذ کردهاند: یکی رویکرد امنیتمحور است که افغانستان را از منظر تهدیدات امنیتی قدیمی میبیند، و دیگری رویکرد اقتصادمحور است که با افغانستان برای ادغام منطقهای تعامل میکند.
امارت اسلامی افغانستان با اتخاذ سیاست اقتصاد محور تلاش کرده که با تمامی کشورهای همسایه و منطقه روابط متقابل اقتصادی مبتنی به احترام متقابل تأمین نموده و روابط تجارتی را افزایش دهد. یکی از این کشورها پاکستان است که به گفته رئیس مرکز مطالعات استراتیژیک وزارت خارجه افغانستان، اختلافات میان افغانستان و پاکستان برای منطقه بسیار حیاتی است، زیرا این مسئله مسیر جنوبی منطقه را میبندد. افغانستان با پاکستان روابط ناگسستنی دارد و به همین دلیل ضروری است که این روابط بهبود یابد.
کشوری دیگر منطقه که افغانستان را بهعنوان تهدید نمیبیند، بلکه آن را یک فرصت میداند ازبیکستان است. بر اساس این دیدگاه، مقامات این کشور گفته که در همه زمینهها با افغانستان همکاری دارد. زیرا به نظر آنان بدون توسعه، امنیت ممکن نیست و بدون امنیت، توسعه هم امکانپذیر نیست.
به همین دلیل ازبیکستان اکنون با افغانستان همکاری گسترده دارد و امنیت بخش مهمی از این همکاری است.
نماینده کشور میزبان این نشست نیز بر تعامل با افغانستان تأکید کرد. وزارت خارجه قطر، گفته که آنها در این زمینه گام های اساسی برداشته و در حل مسائل باقیمانده میان افغانستان و پاکستان نقش پیشتاز دارد.
به نظر مقامات قطر ، این کشور تلاش دارد که شبکه گفتوگوها همیشه باز نګه میدارد و اکنون قطر نه تنها میزبان فرآیندهای هدایتشده جامعه جهانی است، بلکه میزبان گفتوگوهای دوجانبه میان افغانستان و کشورهای ثالث نیز میباشد.
در این نشست، علاوه بر مسائل مربوط افغانستان، درباره موضوعات جهانی دیگر نیز بحث شد، از جمله جنگ غزه، اوکراین، وضعیت خاورمیانه، تنشهای ایران و اسرائیل و نگرانیهای مربوط به تجارت جهانی.
تغییر موضع شرکتکنندگان نشست دوحه در مورد افغانستان
بحثهای پایانی فورم دوحه نشان میدهد که جهان بار دیگر درک کرده است که بدون توجه به موقعیت استراتبژیک، اهمیت امنیتی و وضعیت بشری افغانستان، ثبات منطقه ممکن نیست. از این رو، نهادهای اقتصادی بینالمللی بر این باورند که افغانستان باید به جای انزوا، بخشی از شبکه اقتصادی منطقه باشد. بحثهای فورم دوحه نشان میدهد که جامعه جهانی اکنون به جای سختگیری، به سمت واقعیتگرایی حرکت کرده است و با پذیرش مجموعهای از واقعیتها به این نتیجه رسیده است که باید با افغانستان تعامل شود. این واقعیتها میتوان به شرح ذیل یاد آوری گردد : افغانستان پس از سال ۲۰۲۱ سقوط نکرده است؛ برعکس، ثبات تحکیم یافته و امارت اسلامی که بر تمامی کشور تسلط دارد، عملاً ثابت کرده است که میتواند امور کشور را مدیریت کند. همچنین کشورهای منطقه (چین، ایران، روسیه، پاکستان و کشورهای آسیای میانه) خواستار روابط عملی با افغانستان هستند. نرمش در مواضع این کشورها نیز به معنای اعتراف و پذیرش واقعیتهایی است که قبلاً درباره آن دیدگاه متفاوتی داشتند، مانند حرکت از فشار به تعامل؛ زیرا قدرتهای جهانی چهار سال ګذشته تلاش کردند سیاست افغانستان را از طریق فشار تغییر دهند، اما ناکام ماندند. همچنان ، امارت اسلامی افغانستان هیچ بدیل ندارد، زیرا گروههای دیگر در افغانستان امتحان دادهاند و ظرفیت آن را ندارند که بدیل امارت اسلامی شوند، و جامعه جهانی نیز ظرفیت مداخله تازه را ندارد؛ بنابراین تنها راه، تعامل است. کشورهای منطقه نیز به جای سیاست فشار، خواستار تعامل هستند، زیرا آنچه آنان میخواهند، امارت اسلامی افغانستان عملاً در داخل کشور انجام میدهد. به عنوان مثال، چین نیازمند تأمین امنیت مسیرهای تجارتی خود است، روسیه خواستار امنیت آسیای میانه و مقابله با داعش است، ایران خواستار تجارت است، کشورهای آسیای میانه به حفظ فعال بودن مسیرهای ترانزیتی نیاز دارند. بنابراین وقتی منطقه خواهان تعامل باشد، قدرتهای جهانی توان مخالفت خود را از دست میدهند. از سوی دیگر، جهان هماکنون با مشکل بزرگ مهاجرت روبهرو است و در صورت ایجاد هرگونه بحران بشری در افغانستان یا کشورهای همسایه، این مشکل تشدید میشود. با تحکیم حاکمیت امارت اسلامی در افغانستان، تا حد زیادی این مسئله نه تنها حل گردیده بلکه هر روز هزاران هموطن از کشورهای همسایه به وطن خود بازمیگردند.
این نرمش چه امتیاز یا فرصتهایی برای افغانستان دارند؟
با نرمش و تغییر مواضع کشورهای منطقه و در نتیجه جامعه جهانی در مورد افغانستان، این فرصت برای افغانستان فراهم میشود تا به تعامل با کشورهای منطقه روی آورد. پیام فورم دوحه بسیار واضح است: جهان افغانستان را رها نمیکند، اما میخواهد بهصورت تدریجی، حسابشده و مسؤلانه با آن پیش رود. در چهار سال گذشته، رویکرد دیپلوماتیک جهانی نسبت به افغانستان به تدریج از محدودیتهای شدید، فشارها و شکها به سوی تعامل، ارزیابی واقعبینانه و توجه به ضرورت ثبات تغییر کرده است. مباحث نشست پایانی دوحه، اظهارات نمایندگان بینالمللی و مواضع کشورهای منطقه نشان میدهد که موضوع افغانستان اکنون بیشتر از زاویه تعامل عملی بررسی میشود. این نرمش،اگرچه محدود و مشروط است برای افغانستان فصل جدیدی از فرصتها را باز میکند. پیش از این، رویکرد جهانی نسبت به افغانستان بیشتر انتقادی، مشروط و نزدیک به قطع رابطه بود. اما در بحثهای دوحه، مواضع سخت نرم شده و تعامل بر اساس نیازهای مشترک امنیتی و اقتصادی بینالمللی مطرح شده است. برای جامعه جهانی نیز روشن شده است که انزوای اقتصادی افغانستان حرکتهای اقتصادی منطقه را بطی می سازد و راهکار مشارکتی به جای سیاست فشار، تنها راه واقعی بهبود وضعیت بشری است. ثبات وضعیت امنیتی در افغانستان توجه کشورهای منطقه و سرمایهگذاران بینالمللی را جلب کرده و نرم شدن مواضع، فضای اعتماد سیاسی برای پروژههای بزرگ را فراهم میآورد. افغانستان نقطه وصل آسیای میانه، اسیایی جنوبی و خاورمیانه است و تغییر مواضع منطقهای و جهانی میتواند فرصتهایی برای افغانستان فراهم کند تا نقش فعال در طرحهای اقتصادی منطقهای ایفا نماید.
نتیجه گیری
بحثهای اخیر فورم دوحه نشان میدهد که دیدگاه جهانی نسبت به افغانستان بر اساس واقعیتها در حال تغییر است. هرچند این نرمش هنوز کامل نشده، اما برای افغانستان این فرصت فراهم میشود که بهتدریج خود را از انزوای جهانی بیرون بکشد، همکاریهای اقتصادی با کشورهای منطقه را گسترش دهد، دهلیزهای اقتصادی دوجانبه و چندجانبه منطقهای را فعال سازد و برای آبادانی کشور، در کنار سرمایهگذاری داخلی، سرمایهگذاری خارجی را نیز جذب کند. افغانستان میتواند با استفاده از این فرصت و مدیریت درست وضعیت، کشور را به سوی ثبات اقتصادی پایدار سوق دهد و فضای اعتماد برای گسترش تعاملات را ایجاد کند. میتوان گفت که این یک آغاز تدریجی برای یک تعامل مشروع و پایدار است که زمینه ثبات درازمدت را فراهم میسازد و جهان با درک کاملِ واقعیتها، خواستههای امارت اسلامی افغانستان را خواهد پذیرفت. امارت اسلامی با تأمین کامل امنیت در کشور، اعتماد مردم را به دست آورده و با اتخاذ سیاست اقتصادمحور، خواهان روابط متقابل همکاری با کشورهای همسایه و جهان است.