طرح پنجساله معیشت بدیل؛ گامی مهم در مسیر اقتصاد حلال و پایدار افغانستان
نجیب الله
مقدمه
وزارت زراعت، آبیاری و مالداری امارت اسلامی افغانستان به اساس فرمان عالیقدر امیرالمؤمنین حفظهالله تعالی در مورد ممنوعیت کشت کوکنار، طرح پنجساله معیشت بدیل را ترتیب و منظور نموده است. این طرح با هدف فراهمسازی زمینههای اقتصادی حلال و پایدار برای دهاقین کشور، در بخشهای زراعت، مالداری، منابع طبیعی و آبیاری تطبیق میگردد. این طرح با هدف فراهمسازی فرصتهای مشروع، پایدار و درازمدت اقتصادی برای دهاقین کشور طرح شده تا زمینهی وابستگی به کشتهای غیرقانونی بهویژه کوکنار از بین برود و نظام زراعتی کشور به سمت تولید سالم، مشروع و خودکفا حرکت کند.
ضرورت طرح معیشت بدیل به دهاقین
افغانستان در دو دهه گذشته یکی از بزرگترین تولیدکنندگان مواد مخدر در جهان بود. بخش قابلتوجهی از عواید دهاقین در شماری از ولایات کشور از طریق کشت کوکنار تأمین میشد. با آنکه این منبع عاید از نظر شرعی و اخلاقی نامشروع شمرده میشود، اما فقر، بیکاری و نبود گزینههای بدیل باعث شده بود که دهاقین ناگزیر شوند به آن ادامه دهند. با ممنوعیت رسمی کشت کوکنار در سال ۱۴۰۲ خورشیدی از سوی عالیقدر امیرالمؤمنین حفظهالله تعالی ، نیاز شدید به طرحهای بدیل احساس شد تا از یکسو دهاقین متضرر نگردند و از سوی دیگر، اقتصاد کشور متوازن و سالم رشد کند. اکنون طرح پنج ساله معیشت بدیل در این مورد تدوین گردیده و با هدف فراهمسازی زمینههای اقتصادی حلال و پایدار برای دهاقین کشور تطبیق میگردد. به منظور عملیسازی این طرح و ارزش افزایی محصولات زراعتی، حدود ۴.۷۹ میلیارد افغانی نیاز است. با تطبیق این برنامه، در مجموع ۱۴۹ هزار و ۹۰۰ دهقان به گونه مستقیم و بیش از یک میلیون و ۴۹ هزار تن به گونه غیرمستقیم از آن مستفید خواهند شد. این طرح شامل پروژههایی در زمینه توسعه باغداری، احداث سبزخانهها، رشد غلهجات، انکشاف سکتور مالداری، بهبود سیستمهای آبیاری و ایجاد مراکز آموزشی و معلوماتی برای دهاقین میباشد.
کشت های بدیل کوکنار
در بخش معرفی کشتهای بدیل، وزارت زراعت بر اساس وضعیت هر ساحه، نباتات متنوعی چون زعفران، هنگ، پنبه، گندم و سایر نباتات مشروع را برای دهاقین معرفی و ترویج نموده است که در این بخش، بهطور مختصر وضعیت کشت و میزان تولید این نباتات به بررسی میګیریم تا میزان پیشرفت و رشد حاصلات آن بهروشنی مشخص گردد.
زعفران: زعفران از جمله محصولات ارزشمند زراعتی افغانستان بهشمار میرود که شهرت جهانی دارد. این نبات از سالهای ګذشته تا اکنون در بسیاری از ولایتهای کشور کشت میشود و دهقانان از آن سود خوبی بهدست میآورند. کشت زعفران در سال ۱۴۰۳ به ۳۰ ولایت کشور گسترش یافته و این محصول بهعنوان بدیل کشت کوکنار پیشنهاد شده است. در میان ولایتها، هرات در تولید زعفران پیشتاز است و گفته میشود ۹۰ درصد زعفران تولیدشده در کشور از این ولایت بهدست میآید. به باور برخی کارشناسان، اگر از دهقانان زعفرانکار در کشور حمایت لازم صورت گیرد، افغانستان میتواند از این محصول عاید چشمگیری بهدست آورد. در سطح جهانی، افغانستان بهعنوان دومین تولیدکنندهٔ بزرگ زعفران شناخته میشود و زعفران این کشور در چندین سال پیاپی، از سوی نهاد بینالمللی طعم در رقابتهای جهانی مقام اول را کسب کرده است. بر اساس آمار رسمی، در نه ماه نخست سال ۱۴۰۳ هجری شمسی، افغانستان حدود ۴۲ هزار و ۲۰۰ کیلوگرام زعفران را به ارزش ۲۹ میلیون و ۵۸۸ هزار دالر به کشورهای هند، اسپانیا، عربستان سعودی، امارات متحدهٔ عربی، فرانسه، استرالیا، ترکیه و شماری از کشورهای دیگر صادر کرده بود. در همین حال، وزارت زراعت، آبیاری و مالداری اعلام کرده که در سال ۱۴۰۳ هجری شمسی، در حدود ۹۵۰۰ هکتار زمین زعفران کشت شده بود که از آن ۴۰ متریک تُن زعفران بهدست آمده است.
هنگ: هنگ یا انغوزه در بازار جهانی بنام هینگ یا اسافوتایید یاد شده است. هنگ يکی از نباتات مهم طبی و بومی افغانستان محسوب می گردد. ۲۸ نوع این نبات در افغانستان تا حال شناسایی شده است که سه نوع آن در افغانستان مشهور است. هنگ بطور طبیعی در شمال شرق و غرب در دامنه های کوها ، بطور مزروعی و در غرب و شمال وجنوب افغانستان میروید. در پایان بهار با تیغ زدن یا قطع ریشه یا قسمت پایین ساقه شیرهٔ بسیار بد بو بیرون می آید که بعدا کم کم سخت میشود . گیاه هنگ در ماه عقرب کشت شده در ماهای ( حوت، حمل، ثور) سبز میباشد و ضرورت به آب و دور کردن علف های هرزه دارد ولی در ۹ ماه دیگر ریشه در زمین میباشد هیچ ضرورت به مراقبت ندارد. هنگ در مناطق که بالاتر از ۱۵۰ میلی لیتر بارندگی دارد میتوانید بصورت للمی کشت شود. هنگ در مقابل سردی هوا، و آفات و بیماری های نباتی خوشبختانه مقاوم میباشد. کشت نهالچه نسبت به تخم بهتر است ، کشت نهال سال اول حاصل میدهد وکاشت تخم سال چهارم حاصل میدهد. انواع مرغوب در ارتفاعات ۷۰۰ الی ۲۴۰۰ متری از سطح بحر قابليت نمو خوب دارد و سود دهی آن بسیار بالا است. بته هینگ در مدت ۳ الی چهار سال به حاصل میرسد؛ یعنی میتوانیم پس از سال ۳ یا ۴ چهارم شیره آنرا جمع کنیم. این نبات گیاهی است که از عمر بالای برخورد دار است. این نبات از ارزش اقتصادی عالی برخورد دار است و بازار جهانی دارد. بر اساس ارقام رسمی در جریان ده ماه اول سال ۱۴۰۳ خورشیدی یک هزار و ۱۹۵ تُن هِنگ به ارزش بیش از ۱۱۱ میلیون دالر به کشورهای هند، ازبیکستان، ایران و امارات متحده عربی صادر شده است. این حاصلات بیشتر از ولایات غزنی، بلخ، فاریاب و بغلان بدست آمده .
پنبه: پنبه از سالهای زیادی به اینسو در شماری از ولایتهای افغانستان کشت میشود و حاصل قابل ملاحظهای دارد. پنبه نهتنها در داخل کشور مورد استفاده قرار میگیرد، بلکه به بیرون نیز صادر میشود. با افزایش فعالیتهای صنعتی در کشور، کارخانههای تولیدی نیز به پنبه نیاز دارند. اگر به گسترش کشت پنبه در داخل کشور توجه صورت گیرد، نهتنها برای دهقانان عاید خوبی به همراه خواهد داشت، بلکه برای صنعتکاران نیز مواد خام باکیفیت و با قیمت مناسب فراهم خواهد شد. گرچه ارقام تولید پنبه درسال جاری خورشیدی منتشرنشده است اما ادارۀ ملی احصائیه و معلومات میگوید که در سال ۱۴۰۳ خورشیدی در مجموع ۱۵۹ هزار متریک تُن پنبه در سراسر کشور تولید شده که نسبت به سال گذشته ۳۰ درصد افزایش را نشان میدهد. ادارۀ ملی احصائیه و معلومات، برای نخستین بار در ۱۵ ولایت کشور سروی پنبه را انجام دادهاست. منبع گفته، که در سال ۱۴۰۳ خورشیدی در مجموع در سطح کشور ۱۵۹ هزار متریک تُن پنبه تولید گردیدهاست. ادارۀ احصائیه بدون ارایۀ جزئیات در مورد آمار تولید پنبه در سال گذشته نوشته که در مقایسه با سال گذشته در تولید پنبه ۳۰ درصد افزایش به عمل آمدهاست. در اعلامیه آمدهاست که هلمند با تولید ۸۰ هزار متریک تُن، بلخ با بیش از ۳۴هزار متریک تُن، قندهار با بیش از ۱۱ هزار متریک تُن، جوزجان با نزدیک به ۱۱ هزار متریک تُن و ننگرهار با بیش از ۵هزار متریک تُن پنبه از ولایاتی اند که بیشترین تولید پنبه را داشتهاند. براساس تفسیر تصاویر ماهوارهیی، سال گذشته در ۱۷ ولایت کشور پنبه کشت شده بود. هلمند با ۵۰ هزار هکتار بیشترین و کاپیسا با ۶۶ هکتار کمترین ساحۀ تحت کشت پنبه را داشتهاند.
گندم: گندم غذای اصلی بخش بزرگی مردم جهان است و در افغانستان نیز از سالها پیش کشت میشود. در سال جاری خورشیدی در حدود ۴.۵۴ میلیون تُن گندم در کشور برداشت شده است. از این میان ۴.۱۳ میلیون تُن از زمینهای آبی و ۴۰۴ هزار تُن دیگر از زمینهای للمی به دست آمده است. ادارۀ ملی احصائیه و معلومات، با استفاده از تکنالوژی ریموت سنسینگ و تعبیر تصاویر ماهوارهای، ساحات تحت کشت گندم در سطح کشور را در سال ۱۴۰۴ تثبیت نمودهاست. براساس معلومات این اداره، در این سال در سراسر کشور حدود چهار اعشاریه ۵۴ میلیون متریک تُن گندم تولیده شده که ۴ اعشاریه ۱۳ میلیون متریک تُن آن آبی و ۴۰۴ هزار متریک تُن دیگر آن گندم للمی میباشد. براساس یافتهها، بیشترین میزان گندم آبی در ولایتهای هلمند (۸۴۸ هزار متریک تُن)، کندز (۴۷۸ هزار)، هرات (بیش از ۴۱۰ هزار)، قندهار (بیش از ۳۶۶ هزار)، و فراه (نزدیک به ۲۳۷ هزار متریک تُن) تولید شدهاست. همچنان، بیشترین میزان گندم للمی از ولایتهای بادغیس، تخار و هرات بهدست آمدهاست. مجموع ساحۀ تحت کشت گندم در سال روان ۸۹، ۱میلیون هکتار زمین بهسطح کشور بوده که از جمله ۱٫۳۳ میلیون هکتار آن آبی و ۵۶۲ هزار هکتار آن للمی میباشد، ارقام بهدستآمده نشان دهنده آن است که در سال روان نسبت به سال گذشته ۴ درصد در ساحۀ تحت کشت آبی و ۲۴ درصد در ساحۀ تحت کشت للمی کاهش آمده که عوامل عمدۀ آن، خشکسالی، کمبود بارانهای موسمی بهموقع و شیوع آفتهای نباتی بودهاست. با در نظرداشت تخمین نفوس، در مجموع به حدود ۶ اعشاریه ۸۷ میلیون متریک تُن گندم در سراسر کشور نیاز بوده که با توجه به تولیدات گندم در سال ۱۴۰۴، حدود ۲ اعشاریه ۳۳ میلیون متریک تُن کمبود را نشان میدهد.
اهداف طرح معیشت بدیل
طرح معیشت بدیل به هدف ایجاد زمینههای کاری و تولیدی از طریق زراعت مشروع و پایدار، فراهمسازی بازار فروش برای محصولات محلی و جلوگیری از ضایع شدن محصولات، استفاده از زمینهای سابق برای کشت گندم، زعفران، میوه، سبزیجات و نباتاتی طبی، ایجاد فابریکههای کوچک و متوسط برای پروسس محصولات زراعتی در داخل کشور و فراهمسازی تخم اصلاحشده، ماشینآلات زراعتی، قرضههای بدون سود و آموزشهای مسلکی برای دهاقین تدوین گردیده. این برنامه نه تنها یک اقدام اقتصادی، بلکه یک گام اجتماعی نیز است؛ زیرا باعث کاهش فقر، جلوگیری از مهاجرتها و افزایش ثبات اجتماعی میشود. بسیاری از خانوادههایی که پیش از این از کشت کوکنار عاید داشتند، با طبیق این طرح میتوانند از طریق زراعت مشروع و صنایع محلی زندگی خود را تأمین کنند.
نتیجه ګیری
طرح پنجساله معیشت بدیل یکی از مهمترین ابتکارات اقتصادی امارت اسلامی است که بهگونه درست و شفاف عملی می ګردد و میتواند چهرهی اقتصادی افغانستان را تغییر دهد. این برنامه نه تنها سبب رشد زراعت مشروع و پایدار میشود، بلکه زمینه ای ثبات و تقویت اقتصاد ملی را نیز فراهم میسازد. افغانستان با داشتن زمینهای حاصلخیز، منابع طبیعی و نیروی کار فراوان، اگر در مسیر اقتصاد حلال و تولیدی گام بردارد، بدون شک به خودکفایی و استقلال واقعی اقتصادی خواهد رسید. افغانستان در بخش زراعت فرصتها و ظرفیتهای فراوانی دارد که در صورت توجه، میتواند بهترین بدیل برای کوکنار باشد. امارت اسلامی افغانستان در چهار سال گذشته، در کنار منع کشت کوکنار، به توسعه و گسترش کشتبدیل آن نیز توجه خاص کرده است. زعفران، هنگ (انغوزه)، پنبه، گندم و سایر محصولات زراعتی با ګذشت هر سال رو به افزایشاند. افزون بر این، برای فروش این محصولات به بازارهای منطقهای نیز راههایی فراهم شده و اکنون با قیمت بسیار مناسب در بازارهای داخلی و خارجی به فروش میرسند.