پیشرفت صنعتی افغانستان در پنج سال گذشته
نجیب‌الله
مقدمه
صنعت از مهم‌ترین پایه‌های رشد اقتصادی هر کشور، کاهش واردات، افزایش صادرات و ایجاد فرصت‌های کاری به‌شمار می‌رود. افغانستان که به‌دلیل چندین دهه جنگ، زیربناهای صنعتی آن به‌شدت آسیب دیده بود، در پنج سال گذشته، امارت اسلامی برای احیا و توسعه بخش صنعت گام‌های متعددی برداشته است. توسعه پارک‌های صنعتی، ایجاد فابریکه‌های جدید، افزایش تولیدات داخلی و تشویق سرمایه‌گذاری سکتور خصوصی از مهم‌ترین بخش‌های این تلاش‌ها به‌شمار می‌روند. در نتیجه تلاش‌های امارت اسلامی، اکنون نزدیک به هفت هزار فابریکه در کشور فعالیت دارند و همه‌ساله حدود ۵۰۰ جواز فعالیت صادر می‌شود. علاوه بر این، برای تأمین امنیت سرمایه‌گذاری و تشویق، حمایت و تضمین فعالیت‌های سکتور خصوصی نیز گام‌های جدی برداشته شده است. در حال حاضر بیش از ده پارک صنعتی در کشور فعال است و افغانستان در بخش تولید محصولات زراعتی، دوا، مواد غذایی، صنایع دستی و بسیاری از بخش‌های دیگر تولیدات دارد. کشور اکنون در تولید ۳۰۰ قلم جنس به خودکفایی رسیده، در تولید شماری از اجناس به نیمه‌خودکفایی دست یافته و در نزدیک به ۶۰ بخش دیگر نیز تولیدات دارد. امارت اسلامی تلاش می‌کند با توسعه صنعت در افغانستان، سطح تولیدات را افزایش داده و کشور را در بخش‌های مختلف به خودکفایی برساند.
تلاش های امارت اسلامی برای رشد فعالیت های صنعتی
زمانی که پنج سال پیش امارت اسلامی بار دیگر حاکمیت را در کشور به‌دست گرفت، سکتور صنعت با وضعیت نیمه‌فلج روبه‌رو بود. بسیاری از فابریکه‌هایی که در کشور فعالیت خود را آغاز کرده بودند، از فعالیت بازمانده بودند و آن فابریکه‌ها که هنوز فعال بودند نیز با مشکلات فراوان دست‌وپنجه نرم می‌کردند. امارت اسلامی با اتخاذ سیاست اقتصادمحور، در کنار سایر سکتور‌ها، به بخش صنعت نیز توجه خاص نمود. برای صنعت‌کاران و سرمایه‌گذاران تسهیلات جدی فراهم ساخت و سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی را تشویق کرد تا با شرایط آسان در کشور سرمایه‌گذاری نمایند. با تأمین امنیت سراسری در کشور، بسیاری از سرمایه‌گذاران آماده شدند تا از این فرصت استفاده نموده و در بخش‌های مختلف سرمایه‌گذاری کنند.امارت اسلامی از زمان حاکمیت دوباره تااکنون، در زمینه بازگشایی راه‌های تجارتی با کشورهای منطقه و فرامنطقه، تقویت موقعیت ترانزیتی کشور، تدوین قوانین، توزیع زمین‌های صنعتی، تطبیق تعرفه‌های ترجیحی، افزایش تعرفه بر اجناس وارداتی که مشابه آن‌ها در داخل کشور تولید می‌شود، برگزاری نمایشگاه‌ها در داخل و خارج از کشور، فراهم نمودن زمینه توافق‌نامه‌های همکاری اقتصادی میان کشورها و نیز گسترش همکاری‌های اقتصادی میان سکتور خصوصی افغانستان و سکتور خصوصی سایر کشورها، دستاوردهای ملموسی داشته است. به طور فشرده به چند مورد این اقدامات اشاره می‌کنیم:
توزیع زمین به صنعت‌کاران
به‌منظور تنظیم ساحات صنعتی، رشد و توسعه اقتصادی کشور، جلب و جذب سرمایه‌گذاری خصوصی و نیز مدیریت، حفظ و مراقبت از ساحات صنعتی، رهبری امارت اسلامی افغانستان قانون ساحات صنعتی را توشیح کرد. بر اساس این قانون، به تاریخ ۷ جوزای سال ۱۴۰۴ هجری شمسی، پروسه توزیع زمین به سرمایه‌گذاران از سوی محترم ملا عبدالغنی برادر آخند، معاون اقتصادی ریاست‌الوزراء، آغاز شد و در مرحله اول، به ۹۱ شرکت مختلف توزیع اسناد زمین در ساحات صنعتی آغاز گردید. در مراسمی که به همین مناسبت برگزار شده بود، محترم ملا عبدالغنی برادر آخند، معاون اقتصادی ریاست‌الوزراء، گفت که با توزیع زمین در ساحات صنعتی، فصل تازه‌ای آغاز خواهد شد و کشور از نگاه صنعتی بیش از پیش تقویت خواهد شد.معاون اقتصادی ریاست‌الوزراء گفت که به‌منظور تنظیم ساحات صنعتی، رشد و توسعه اقتصادی کشور، جلب و جذب سرمایه‌گذاری خصوصی و مدیریت، حفظ و مراقبت از ساحات صنعتی، قانون ساحات صنعتی از سوی رهبری امارت اسلامی افغانستان توشیح شده است. به گفته حاجی ملا صاحب، این قانون زمینه‌های لازم و سایر تسهیلات مربوط را برای صنعت‌کاران و سرمایه‌گذاران به‌منظور انجام فعالیت‌های صنعتی در ساحات صنعتی فراهم می‌سازد تا از یک طرف برای هموطنان زمینه کار ایجاد شود و از سوی دیگر، دستاوردهای قابل توجه در رشد و توسعه اقتصادی کشور به‌همراه داشته باشد. محترم ملا عبدالغنی برادر آخندگفت که در مورد واگذاری زمین برای ایجاد ساحات صنعتی، عالیقدر امیرالمؤمنین حفظ الله تعالی حکم نموده که مطابق قانون جدید تصویب‌شده، با درنظرداشت حفاظت محیط‌زیست و ماسترپلان شهری، در چهار طرف شهر کابل دو دو هزار جریب زمین ، در ولایت‌های ننگرهار، قندهار و بلخ هر کدام بیست هزار جریب زمین و در ولایت کندز ده هزار جریب زمین اختصاص داده و واگذار شود. محترم ملا صاحب افزود که در سایر ولایت‌ها نیز، در صورت امکان، برای پارک‌های صنعتی در هر ولایت یک‌هزار جریب زمین و برای صنایع و تشبثات کوچک، در هر ولایت از ده تا پنجاه جریب زمین اختصاص داده و واگذار خواهد شد. بر اساس این قانون، در سراسر کشور ۱۶۰ هزار جریب زمین به صنعت‌کاران اختصاص یافته است. بر بنیاد آمار رسمی، در پنج سال گذشته در مجموع ۲۸۰۰ جریب زمین میان صنعت‌کاران توزیع شده است.
علاوه بر این در پنج سال گذشته، به گونه دوامدار هر سال بیش از ۵۰۰ جواز صنعتی صادر شده است. این نشان می‌دهد که در طول پنج سال گذشته، بین ۲۵۰۰ تا ۳۰۰۰ صنعت‌کار در مرکز و ولایت‌های مختلف کشور جواز فعالیت دریافت کرده‌اند. در نتیجه این تلاش‌ها، هم‌اکنون ۱۳ پارک صنعتی فعال در مرکز و ولایت‌های کشور وجود دارد که عبارت‌اند از:
- پارک صنعتی پلچرخی؛
- پارک صنعتی جمعه محمد محمدی (فاز اول و دوم)؛
- پارک صنعتی امیرعلی‌شیر نوایی (فاز اول و دوم)؛
- پارک صنعتی شادیان ولایت بلخ؛
- پارک صنعتی شوراندام ولایت قندهار (فازهای شمالی و جنوبی)؛
- پارک صنعتی شوراندام ولایت قندهار؛
- بلاک اول، دوم و سوم پارک‌های صنعتی ولایت هرات؛
- فاز چهارم پارک صنعتی ولایت هرات؛
- پارک صنعتی باریک‌آب ولایت پروان؛
- و پارک صنعتی شیخ مصری ولایت ننگرهار.
امارت اسلامی با تطبیق چندین پروژه برق میخواهد مشکل کمبود برق را به صورت اساسی حل نموده و برای صنعت کاران برق کافی را فراهم سازد.
ایجاد فابریکه‌های تولیدی
امارت اسلامی افغانستان در پنج سال گذشته شماری از فابریکه‌های دولتی را که از فعالیت بازمانده بودند، دوباره فعال ساخته و اکنون در حال فعالیت هستند. علاوه بر آن، با همکاری سکتور خصوصی، فابریکه‌های جدیدی نیز ایجاد و به بهره‌برداری سپرده شده‌اند که از یک طرف بخشی از نیازمندی‌های کشور را تولید می‌کنند و از سوی دیگر، برای صدها تن به‌گونه مستقیم و غیرمستقیم زمینه کار مساعد کرده اند. در ادامه این تلاش ها اکنون دو فابریکه بزرگ تولید سمنت، یعنی فابریکه سمنت غوری در ولایت بغلان و فابریکه سمنت جبل‌السراج در ولایت پروان فعال گردیده و به تولید خود ادامه داده است. همچنین، کار ساخت فابریکه‌های سمنت شوراندام قندهار و هرات جریان دارد. تولید فابریکه سمنت غوری در هر ۲۴ ساعت به ۶۰۰ تُن می‌رسد. مسؤلان این فابریکه گفته‌اند که تلاش دارند این اندازه را در هر ۲۴ ساعت به ۱۴۰۰ تُن افزایش دهند. با رسیدن به این ظرفیت، ۱۴ فیصد سمنت مورد نیاز کشور تأمین خواهد شد. همچنین، فابریکه تولید سمنت جبل‌السراج در ولایت پروان پس از ۲۰ سال توقف، دوباره به فعالیت آغاز کرد. این فابریکه که در جریان جنگ‌ها تخریب شده بود، با هزینه ۷۰ میلیون افغانی بازسازی شد و فعالیت خود را از سر گرفت. این فابریکه اکنون در هر ۲۴ ساعت ۱۰۰ تُن سمنت تولید می‌کند. در سال ۱۴۰۲ هجری شمسی، قرارداد فابریکه سمنت جبل‌السراج با سرمایه‌گذاری ۲۲۰ میلیون دالر میان یک شرکت قطری و یک شرکت افغانی به امضاء رسید. بر اساس این قرارداد، فابریکه سمنت جبل‌السراج سالانه ظرفیت تولید یک‌ونیم میلیون تُن سمنت را به دست خواهد آورد. امارت اسلامی به این اقدامات اکتفا نکرده و در ۸ عقرب ۱۴۰۳، با حضور محترم ملا عبدالغنی برادر آخند، معاون اقتصادی ریاست‌الوزراء، قرارداد ساخت فابریکه تولید سمنت یتیم‌طاق ولایت جوزجان میان وزارت معادن و پترولیم و شرکت ترکی «۷۷» با سرمایه‌گذاری حدود ۱۱ میلیارد افغانی به امضاء رسید. به‌تاریخ ۹ سنبله ۱۴۰۴ هجری شمسی، محترم ملا عبدالغنی برادر آخند در ولایت بغلان، کار ساخت سومین فابریکه سمنت غوری را افتتاح نمود. همچنین، قرارداد پروژه سمنت التمور ولایت لوگر با یک شرکت چینی به امضاء رسید. این شرکت حدود ۱۴۵ میلیون دالر در اکتشاف و استخراج سمنت این منطقه سرمایه‌گذاری خواهد کرد. در تازه‌ترین اقدام در این بخش، محترم ملا عبدالغنی برادر آخند، معاون اقتصادی ریاست‌الوزراء، در ۱۸ سرطان ۱۴۰۵هجری شسمی، کار ساخت دومین فابریکه بزرگ تولید سمنت جبل‌السراج را در ولسوالی جبل‌السراج ولایت پروان افتتاح کرد. معاون اقتصادی ریاست‌الوزراء این فابریکه را در عرصه رشد صنعتی افغانستان، استقلال اقتصادی و تقویت تولیدات داخلی، مهم دانست و گفت که تقویت زیربناهای صنعتی نقش مهمی در کاهش بیکاری و افزایش صادرات دارد. دومین فابریکه تولید سمنت جبل‌السراج، روزانه ظرفیت تولید پنج هزارتُن سمنت را خواهد داشت و برای هزاران نفر از هموطنان کشور نیز فرصت‌های کاری فراهم خواهد کرد.
فابریکه‌های قند بغلان و نساجی پلخمری نیز پس از روی کار آمدن امارت اسلامی ترمیم و با تجهیزات عصری مجهز شدند. در فابریکه قند ۱۰۰ نفر و درفابریکه نساجی حدود ۴۰۰ نفر مشغول به کار هستند و هر دو فابریکه اکنون فعالیت دارند. در پنجم حمل سال ۱۴۰۳ هجری شمسی، فاز دوم و سوم فابریکه ذوب آهن ملت استیل افتتاح شد. در این فابریکه ۲۰۰ نفر مشغول به کار هستند و حدود ۵۰ میلیون دالر در آن سرمایه‌گذاری شده است. محترم ملا عبدالغنی برادر آخند، معاون اقتصادی ریاست‌الوزراء، به‌تاریخ ۲۸ عقرب سال ۱۴۰۳ فابریکه تولید بخت کمپل را که ۹۳۰ میلیون افغانی در آن سرمایه‌گذاری شده است، افتتاح نمود. در این فابریکه برای حدود ۹۰۰ نفر زمینه کار فراهم شده است. به‌تاریخ نهم ثور سال ۱۴۰۳ هجری شمسی، معاون اقتصادی ریاست‌الوزراء در هرات فابریکه تولید دوا «ایتوک فارما» را که ۱۰ میلیون دالر در آن سرمایه‌گذاری شده است، افتتاح کرد. این فابریکه ده‌ها قلم دوا تولید می‌کند. محترم ملا عبدالغنی برادر آخند به تاریخ ۳۰ سرطان سال ۱۴۰۴ هجری شمسی، کمپلکس فابریکه‌های تولیدی را در کابل افتتاح نمود. این کمپلکس اکنون برای کمپلکس‌های زراعتی قوش‌تپه، ماشین‌آلات و تجهیزات زراعتی، ماشین‌آلات فابریکه‌های صنعتی و کوچک، وسایط ترانسپورتی، عناصر فلزی، تجهیزات برقی، انواع مختلف پرزه‌جات و قطعات دروازه‌های کانال‌ها و بندهای آب، در مجموع ۱۰۵ نوع محصول تولید می‌کند. به‌تاریخ هشتم اسد سال ۱۴۰۴ هجری شمسی، فابریکه پروسس کشمش در ولسوالی استالف کابل از سوی معاون اقتصادی ریاست‌الوزراء افتتاح ګردید. این فابریکه در ۱۲۸ جریب زمین ساخته شده، ۸ میلیون دالر در آن سرمایه‌گذاری شده و سالانه ظرفیت پروسس ۱۰ هزار تُن کشمش را دارد. محترم ملا عبدالغنی برادر آخند به تاریخ چهارم دلو سال ۱۴۰۴ هجری شمسی، سنگ تهداب شرکت تولید قوطی‌های المونیمی «پامیر» را در ولایت هرات گذاشت. این اولین فابریکه تولید قوطی‌های المونیمی در افغانستان است که با سرمایه‌گذاری ۱۲۰ میلیون دالر، در ۱۶ جریب زمین ساخته می‌شود و برای ۱۷۰۰ تن از هموطنان زمینه کار فراهم خواهد کرد. محترم ملا عبدالغنی برادر آخند فاز دوم فابریکه ذوب آهن «کابل فولاد» را نیز افتتاح نمود. در فاز دوم این فابریکه ۲۰ میلیون دالر سرمایه‌گذاری شده است و ظرفیت پروسس روزانه ۵۰۰ تُن آهن را دارد.
ارزش اقتصادی صنعت و فعالیت های تولیدی
صنعت در رشد اقتصادی نقش مهمی دارد. از یک‌سو فرصت‌های کاری را افزایش می‌دهد و از سوی دیگر، بدیل اجناس وارداتی می‌شود و میزان واردات کشور را کاهش می‌دهد. بر اساس ارقام، تنها تحت مدیریت وزارت صنعت و تجارت، هر سال برای حدود ۱۵۰ هزار نفر زمینه کار مساعد شده است. یکی دیگر از مزیت‌های فعالیت‌های صنعتی، جذب سرمایه‌گذاری به کشور است. بر پایه ارقام رسمی، میزان سرمایه‌گذاری شرکت‌های نو‌تأسیس در سال گذشته بیش از ۲.۲ میلیارد افغانی بوده است. با توجه به این ارقام می‌توان گفت که مجموع سرمایه‌گذاری شرکت‌های جدید در پنج سال گذشته به حدود ۱۰ میلیارد افغانی رسیده است. یکی از مزیت های دیگر رشد صنعت این است که اجناس مورد نیاز کشور که تقاضا برای آن‌ها روزبه‌روز افزایش می‌یابد، با قیمت کمتر و در مدت زمان کوتاه‌تر در داخل کشور تأمین می‌شوند. یکی از این ماده اساسی سمنت است که افغانستان به آن نیاز بیشتر دارد و سالانه ۵ تا ۷ میلیون تُن سمنت نیاز دارد. در صنعت، تمام اجناسی که کشور و مردم به آن نیاز دارند تولید می‌شود؛ اما در میان آن‌ها برخی تولیدات نسبت به دیګر از اهمیت و نیاز بیشتری برخوردارند و امارت اسلامی نیز آن‌ها را در اولویت‌های خود قرار داده است.
یکی از این موارد، تولید سمنت است که در بازسازی و احداث زیربناها بیش از هر چیز دیگری به آن ضرورت است. در حال حاضر، بخش اندکی از سمنت مورد نیاز کشور در داخل تولید می‌شود و بخش باقی‌مانده از کشورهای همسایه وارد می‌گردد. افغانستان برای تأمین این نیازمندی خود، هر سال میلیون‌ها دالر به کشورهای همسایه پرداخت می‌کند. بنا براین امارت اسلامی در نظر دارد میزان تولید سمنت را در داخل کشور افزایش داده و سمنت مورد نیاز خود را در داخل تولید کند.
با در نظر گرفتن نیاز کشور به سمنت و ارزش اقتصادی آن، امارت اسلامی تلاش دارد تا افغانستان را در این بخش به خودکفایی برساند. با آغاز تولید سمنت، نیاز کشور به سمنت در داخل تأمین خواهد شد، صنعت گسترش خواهد یافت، از خروج اسعار از کشور جلوگیری می‌شود، پروژه های به سرعت تطبیق خواهد شد و قیمت سمنت کاهش خواهد یافت. علاوه بر این برای شمار زیادی از هموطنان در این بخش زمینه کار فراهم خواهد شد و وضعیت اقتصادی آنان نیز بهبود خواهد یافت. با ایجاد فابریکه‌های تولید سمنت، از یک طرف میزان بیکاری کاهش می‌یابد و از سوی دیگر، می‌توان نیاز داخلی کشور به سمنت را از طریق همین تولیدات داخلی تأمین کرد. با آغاز تولید سمنت، دیگر نیازی به واردات سمنت از خارج نخواهد بود و در نتیجه، از خروج اسعار از کشور جلوگیری می‌شود. به این ترتیب، می‌توان میلیون‌ها افغانی صرفه‌جویی کرد. با ساخت فابریکه‌های تولید سمنت، سرمایه‌گذاری جذب می‌شود و همچنان عواید دولت نیز افزایش می‌یابد.
در نتیجه این تلاش ها اکنون، پس از گذشت پنج سال، در مجموع ۶۵۰۰ فابریکه در افغانستان فعالیت دارند. این فابریکه‌ها در بخش‌های مختلف تولیدات دارند. در میان آن‌ها، شماری از فابریکه‌ها نیز دوباره فعال شده‌اند که پیش از فتح از فعالیت بازمانده بودند. به کمک همین فابریکه‌ها، افغانستان اکنون در تولید ۳۰۰ قلم جنس به خودکفایی رسیده و در تولید ۱۰۰ قلم جنس دیگر نیز به ظرفیت نیمه‌خودکفایی دست یافته است.
نتیجه ګیری
صنعت، زیربنای اساسی پیشرفت کشورها و شکوفایی اقتصادی به شمار می‌رود. بسیاری از کشورهایی که امروز به سطوح بلند پیشرفت دست یافته‌اند، ثمره رشد صنعتی خود هستند. امروز در سراسر جهان، کشورها برای دستیابی به توسعه اقتصادی، در مقایسه با سایر سکتور‌ها، توجه خاص به صنعت دارند. صنعت نه تنها فرصت‌های کاری ایجاد می‌کند، بلکه از واردات اجناس نیز جلوگیری کرده و زمینه تولید اجناس مورد نیاز را در داخل کشور فراهم می‌سازد. با در نظر داشت همین اهمیت، امارت اسلامی افغانستان این بخش را در اولویت‌های کاری خود قرار داده است. در پنج سال گذشته، نه تنها شماری از فابریکه‌های حکومتی و خصوصی که پیش از این از فعالیت بازمانده بودند، دوباره فعال شده‌اند، بلکه با فراهم‌سازی تسهیلات برای سکتور خصوصی، زمینه سرمایه‌گذاری در سکتور‌های مختلف نیز فراهم شده است. در این مدت، پارک‌های صنعتی دوباره احیا شده و به همین منظور، زمین‌های جدیدی از سوی رهبری امارت اسلامی در نظر گرفته شده و در اختیار سرمایه‌گذاران قرار گرفته است. علاوه بر این، معافیت‌های مالیاتی، کوتاه‌سازی پروسه‌های طولانی اداری و رسیدگی به‌موقع به مشکلات سرمایه‌گذاران سبب شده است که اکنون شش هزار ۵۰۰ فابریکه در کشور فعالیت داشته باشند. به برکت همین فابریکه‌ها، افغانستان اکنون در تولید حدود ۳۰۰ قلم اجناس به خودکفایی رسیده، در بسیاری از اجناس دیگر به خودکفایی نسبی دست یافته و در صدها بخش دیگر نیز تولیدات داخلی دارد. با وجود آن‌که در بخش‌های انرژی، منابع مالی و صادرات هنوز هم چالش‌هایی وجود دارد، اما اگر تطبیق سیاست‌های صنعتی و حمایت ازسکتور خصوصی ادامه یابد، افغانستان خواهد توانست سهم تولیدات داخلی را به جای واردات بیش از پیش تقویت کرده و پایه‌ای مستحکم برای توسعه پایدار اقتصادی ایجاد کند.