خط آهن افغانستان؛ علاقهمندیها و فرصتها
نجیب الله
مقدمه
افغانستان اکنون بهجای یک کشور محصور در خشکه، به مرکز اتصال منطقه تبدیل میشود. هرچند این موقعیت جدید نیست، اما اشغالها و جنگهای اخیر آنچنان کشور را آسیبپذیر ساخت که نهتنها در بخش تجارت به یک یا دو کشور متکی ماند، بلکه به بازار فروش چند کشور همسایه تبدیل گردیده و کالاهای بیکیفیت کشورهای همسایه در آن مصرف میگردید. افغانستان در چند سال گذشته تنها به راههای زمینی اکتفا کرده بود؛ زیرا به دریا راه مستقیم ندارد و ترانسپورت هوایی با هزینهٔ بلند انجام میشود. افغانستان این ظرفیت بالقوه را داشت که از طریق خط آهن و سرک با کشورهای همسایه و از آن طریق با کشورهای منطقه وصل شود؛ اما در این بخش تنها به ساخت سرکها اکتفا شده بود، در حالی که با توجه به نیازهای زمان، سرکها و انتقالات از طریق آن کافی نبود. با بهقدرت رسیدن امارت اسلامی، امنیت کامل در کشور تأمین گردیده و به توسعهٔ اقتصادی کشور اولویت داده شد. بهمنظور استفادهٔ اعظمی و درست از فرصتهای موجود، به بازسازی و توسعهٔ شاهراهها و بنادر توجه صورت گرفت و در کنار سرکها، به مسیرهای بدیل ترانسپورتی (خط آهن و ترانسپورت هوایی) نیز توجه شد. با گذشت چند سال، افغانستان با شماری از کشورهای همسایه دارای خطوط فعال خط آهن است و تلاش دارد این خطوط را به یکدیگر وصل سازد. با این کار، از یکسو روند انتقالات به داخل کشور سریعتر و ارزانتر خواهد شد و از سوی دیگر، افغانستان به خطوط ترانزیتی خط آهن منطقه نیز وصل خواهد گردید. در این نوشته، نگاهی کوتاه به تلاشهای اخیر در بخش توسعهٔ خط آهن وعلاقمندی و فرصت ها در این بخش میاندازیم.
اهمیت استراتیژیک خط آهن در افغانستان
افغانستان بهدلیل موقعیت جغرافیایی خود، در بخش اتصال ترانسپورتی و پروژههای زیربنایی از اهمیت استراتیژیک برخوردار است. خطوط خط آهن این کشور میتواند آسیای میانه، آسیای جنوبی، خاورمیانه و پس از آن اروپا را به یکدیگر وصل کند. آسیای میانه، از جمله ازبیکستان (حیرتان–مزارشریف)، ترکمنستان (آقینه–اندخوی و تورغندی–هرات) و همچنان با کشور ایران از مسیر (خواف–هرات) وصل شده است. خطوط آهن که اکنون در افغانستان فعال میباشند، در اینجا بهگونهٔ مختصر به آن اشاره میکنیم:
خط آهن حیرتان
خط آهن حیرتان–مزارشریف افغانستان را به ازبیکستان وصل میکند که حدود ۷۵ کیلومتر طول دارد. این خط آهن در سالهای ۲۰۱۰–۲۰۱۱ از سوی کشور ازبیکستان ساخته شده است. این پروژه در بخش تجارت و ترانزیت میان افغانستان و ازبیکستان از اهمیت بسیار بالایی برخوردار بوده و افغانستان را از این مسیر به دیگر کشورهای آسیای میانه، از جمله قزاقستان، روسیه و چین وصل میسازد. گندم و آرد، مواد نفتی، مواد ساختمانی، کالاهای صنعتی و سایر اقلام از این مسیر به افغانستان وارد میشود.
خط آهن آقینه
افغانستان از طریق خط آهن بندر آقینه در ولایت فاریاب با ترکمنستان وصل شده و از راه شبکهٔ خط آهن آن کشور، به مسیرهای تجارتی بینالمللی اتصال مییابد. این اتصال از طریق خط آهن ترکمنستان تا کشورهای آسیایی و اروپا امتداد پیدا میکند. در حال حاضر، کارهای ساختمانی فاز دوم خط آهن بندر آقینه–اندخوی به طول ۱۰ کیلومتر جریان دارد. این بخش از خط آهن با سرمایهگذاری بیش از ۱۲ میلیون دالر ساخته میشود. مرحلهٔ اول این خط آهن که از آقینه تا اندخوی به طول ۳۰ کیلومتر میرسد، قبلاً تکمیل شده است. همچنان، کار سروی و دیزاین خط آهن اندخوی–جوزجان به طول ۵۵ کیلومتر نیز توسط یک شرکت داخلی و با تفاهم کشور ترکمنستان تکمیل گردیده است. کارهای ساخت خط آهن ۱۰ کیلومتری آقینه–اندخوی تحت نظارت ادارهٔ خط آهن ترکمنستان تکمیل میشود. با تکمیل این پروژه، نهتنها انتقال کالاهای تجارتی به شهرک صنعتی شهر اندخوی آسانتر خواهد شد، بلکه سهولتهای بیشتری در بخش انتقالات برای تاجران ملی فراهم میگردد و عواید خط آهن نیز بهگونهٔ قابل ملاحظه افزایش خواهد یافت.
خط آهن تورغندی
از طریق خط آهن تورغندی، افغانستان با ترکمنستان و از آن مسیر با سایر کشورهای آسیای میانه وصل میشود. در این پروژه از سوی کشور ترکمنستان سرمایهگذاری صورت گرفته و کارهای توسعهای آن ادامه دارد. بهمنظور هماهنگسازی شبکهٔ ترانسپورتی ریلی میان افغانستان و ترکمنستان، گسترش همکاریهای دوجانبه، افزایش انتقالات و فراهمسازی سهولتها برای تاجران، چندی قبل یک موافقتنامه و بر بنیاد همان موافقتنامه یک قرارداد در رابطه با توسعه و سرمایهگذاری بندر تورغندی به امضا رسیده است. بر اساس این قرارداد، با سرمایهگذاری ۵ میلیون دالر ، زیربناهای بندر تورغندی توسعه داده میشود. این پروژه شامل دیزاین، ساخت و فعالسازی گدامها و تأسیسات جدید برای تخلیه و بارگیری در مسیر خط آهن تورغندی–هرات میباشد. سرمایهگذاری این پروژه از سوی کشور ترکمنستان صورت می ګیرد؛ بهگونهای که در خاک افغانستان مطابق قوانین افغانستان و در خاک ترکمنستان مطابق قوانین آن کشور تطبیق خواهد شد. پس از تکمیل و به بهرهبرداری سپردن پروژه ، هزینه مجموعی پروژه از عواید همین تأسیسات به شرکت ترکمنستانی پرداخت میشود. هدف از این پروژهها، معیاریسازی بنادر ریلی افغانستان و توسعهٔ آن مطابق نیازهای تاجران است، تا از این طریق سهولتهای کامل برای تاجران فراهم، تاجران ملی جذب و انتقالات ریلی افزایش یابد. همزمان، کشور قزاقستان نیز در این خط آهن سرمایهگذاری کرده است. در جریان سفر اخیر مرات نورتلیف، معاون نخستوزیر و وزیر امور خارجهٔ قزاقستان به افغانستان، در حضور محترم ملا عبدالغنی برادر آخند، معاون اقتصادی ریاستالوزراء، توافقنامهٔ سرمایهگذاری میان ملا محمد عیسی ثانی، وزیر فواید عامهٔ افغانستان و نمایندهٔ قزاقستان به امضا رسید. بر بنیاد این توافقنامه، قزاقستان سرمایهگذاری به ارزش ۵۰۰ میلیون دالر را در پروژهٔ خط آهن تورغندی–هرات آغاز میکند.
خط آهن هرات–خواف
پروژهٔ خط آهن هرات ـ خواف از چهار بخش تشکیل شده است که از میان آن دو بخش در خاک ایران موقعیت دارد و بخش سوم آن تا ایستګاه روزنک ولایت هرات امتداد مییابد که کار ساختمانی آن تکمیل شده و در حال حاضر عملاً مورد بهرهبرداری قرار دارد. بخش چهارم این پروژه شامل دو فاز میباشد؛ فاز اول آن ۴۳ کیلومتر و فاز دوم آن با طول ۴۷ کیلومتر تا شهرک صنعتی ولایت هرات امتداد دارد. در بخش اول این پروژه، بهمنظور تأمین رفتوآمد امن و راحت مسافران، ۶ ایستگاه در نظر گرفته شده است. طول مجموعی این خط آهن میان افغانستان و ایران ۲۲۵ کیلومتر میباشد که تا اکنون سه بخش از چهار بخش آن تکمیل شده است. با تکمیل پروژهٔ خط آهن هرات ـ خواف ، افغانستان از طریق خط آهن با کشورهای همسایه، منطقه و جهان وصل خواهد شد. این پروژه علاوه بر کاهش هزینه و افزایش سرعت انتقال کالاهای تجارتی، باعث کوتاه شدن فاصلهها میان مناطق شده و زمینه را فراهم میسازد تا محصولات تولیدی افغانستان به بازارهای جهانی راه یابد. همچنان با تکمیل خط آهن خواف–هرات، هزینهٔ انتقال کالاهای تجارتی میان ایران و افغانستان کاهش یافته و این پروژه سبب رشد تجارت و ترانزیت میان دو کشور و در سطح منطقه خواهد شد. هزینههای این پروژه از سوی وزارت معادن و پترولیم افغانستان تأمین میگردد که در بدل آن از معدن جست و سرب ولسوالی یکاولنگ ولایت بامیان استفاده خواهد شد و کار این پروژه قرار است در مدت دو سال تکمیل گردد.
خط آهن قندهار– هرات
کارهای سروی تفصیلی و دیزاین خط آهن قندهار–هرات نیز آغاز شده است. این خط آهن که ۷۳۷.۵ کیلومتر طول دارد، در پنج بخش در نظر گرفته شده و کارهای سروی تفصیلی و دیزاین آن با هزینهای در حدود ۲۶۴ میلیون افغانی انجام میشود. با احداث خط آهن قندهار–هرات، افغانستان از طریق خط آهن به شبکهٔ جهانی راهآهن وصل خواهد شد و کشور از مسیر ریل به دهلیزهای بینالمللی تجارتی و ترانزیتی دسترسی پیدا خواهد کرد.
افغان- ترانس
خط آهن افغان- ترانس یک پروژهٔ استراتیژیک است که از طریق افغانستان، آسیای میانه را به آسیای جنوبی، منطقه و کشورهای جهان وصل میکند. این خط حدود ۶۸۱ کیلومتر طول دارد و با تکمیل آن، کشورهای آسیای میانه قادر خواهند شد کالاهای تجارتی و محصولات زراعتی خود را به بازارهای آسیای جنوبی و جهان انتقال دهند. تفاهمنامهٔ امکانسنجی خط آهن افغان- ترانس میان محترم الحاج ملا محمد عیسی ثانی، وزیر وزارت فواید عامه افغانستان و وزیران ترانسپورت کشورهای پاکستان و ازبیکستان، با حضور وزیران امور خارجه هر سه کشور به امضاء رسید. با تکمیل این پروژه، افغانستان به چهارراه ترانزیتی منطقه مبدل خواهد شد، از این مسیر میلیونها دالر عاید به دست خواهد آورد و برای شمار زیادی از هموطنان بهگونهٔ مستقیم و غیرمستقیم زمینهٔ کار فراهم میشود. همچنان کشورهای آسیای میانه، بهخصوص ازبیکستان، از این طریق به بنادر آسیای جنوبی بهخصوص بندرهای کراچی و گوادر دسترسی پیدا خواهند کرد. پروژهٔ افغان- ترانس بخشی از چشم انداز اقتصادی افغانستان و از برنامههای مهم اقتصادی امارت اسلامی به شمار میرود که هدف آن تبدیل افغانستان به چهارراه اقتصادی است.
خط آهن؛ مزایا و فرصتها
خط آهن در بسیاری از کشورهای جهان، پس از دریا، دومین مسیر مهم انتقال بهشمار میرود که حجم زیادی از کالاها و اموال تجارتی از طریق آن انتقال داده میشود. دلیل اصلی این امر آن است که انتقال از طریق خط آهن ارزانتر بوده و امکان جابهجایی کالاهای سنگین و با حجم بزرگتر را بهگونهٔ مؤثر فراهم میسازد. از جمله کشورهایی که بهطور گسترده از خط آهن استفاده میکنند میتوان از روسیه، چین، ایالات متحدهٔ امریکا، سویس و شمار زیادی از کشورهای دیگر نام برد. افغانستان بهعنوان یکی از اعضای مهم جامعهٔ جهانی، ناگزیر است برای تأمین نیازهای خود با شبکهٔ جهانی خط آهن وصل شود. با این کار، از یکسو به ارزانترین مسیر دسترسی به بازارهای جهانی دست مییابد و از سوی دیگر، بهگونه کامل از اتکا به مسیرهای صرفاً زمینی خارج میشود. امارت اسلامی افغانستان با درک همین اهمیت، در پی آن است تا شبکهٔ خط آهن را در داخل کشور و با کشورهای مختلف همسایه گسترش دهد. در همین راستا و در چارچوب تلاشها برای توسعهٔ خط آهن و اتصال به شبکهٔ بینالمللی، کارهای ابتدایی خط آهن قندهارـ هرات آغاز شده است. مولوی ذبیحالله مجاهد، سخنگوی امارت اسلامی، میگوید که از طریق خط آهن قندهار–هرات، افغانستان به شبکهٔ جهانی خط آهن وصل خواهد شد و از این مسیر به دهلیزهای بینالمللی تجارتی و ترانزیتی دسترسی پیدا میکند. وی میافزاید:«انشاءالله قطع ارتباط خط آهن که میان افغانستان و کشورهای ایران، ازبیکستان، ترکمنستان، تاجکستان و پاکستان ایجاد شده بود، اکنون از میان برداشته میشود و کشورهای آسیای مرکزی و جنوبی از طریق خط آهن دوباره به یکدیگر وصل خواهند شد.»
با تکمیل و اتصال خط آهن و توسعهٔ شبکه آن در افغانستان، هزینههای انتقال کالا کاهش مییابد، ظرفیت ترانزیت افزایش مییابد، سهولتهای لازم برای سرمایهگذاران ملی فراهم میشود و در مجموع، فرصت رقابت سالم با منطقه و جهان بیشتر میگردد. از مسیر قندهار–هرات، پنج ولایت کشور شامل هرات، فراه، نیمروز، هلمند و قندهار به هم وصل میشوند و افغانستان از طریق خط آهن با سه کشور ایران، ترکمنستان و پاکستان ارتباط مییابد. با تکمیل این مسیر، افغانستان از طریق خط آهن به کشورهای آسیای مرکزی و جنوبی وصل شده و همچنان از مسیر هرات ـ خواف به ایران، از طریق ایران به ترکیه و از طریق ترکیه به دهلیز تجارتی اروپا متصل خواهد شد. در حال حاضر نیز از شبکهٔ موجود خط آهن افغانستان استفادهٔ حداکثری صورت میگیرد. بر بنیاد معلومات ادارهٔ خط آهن، در شش ماه گذشتهٔ سال روان از طریق خط آهن افغانستان ۲٬۱۸۱٬۵۴۴ تُن متریک انتقالات انجام شده است که این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۱۱٫۱۵ درصد افزایش را نشان میدهد. ادارهٔ خط آهن اعلام کرده است که عواید این اداره در سال گذشته حدود سه میلیارد افغانی بوده که در مقایسه با سال ماقبل آن ۲۲ درصد افزایش را نشان میدهد.
علاقهمندی جهانی به سرمایهگذاری در توسعهٔ خط آهن افغانستان
با حاکمیت امارت اسلامی در کشور، امنیت سراسری تأمین گردید. در افغانستان شرایط مناسب برای سرمایهگذاری فراهم شد و سرمایهگذاران داخلی و خارجی برای سرمایهگذاری در کشور آستین بالا زدند. در حالی که توسعهٔ مسیرهای خط آهن با کشورهای همسایه در بندرهای مختلف کشور ادامه دارد، روسیه آمادگی خود را برای سرمایهگذاری در ساخت خط آهن در افغانستان اعلام کرده است. بر اساس گزارشها، الیکسی اورچوک، معاون نخستوزیر روسیه گفته است که برای روسیه مهم است تا برای اتصال به کشورهای جنوب جهان، راههای بیشتری ایجاد شود؛ زیرا این اقدام تأثیر مثبت بر منافع اقتصادی و تجارتی این کشور خواهد داشت. او افزوده است که عبور خط آهن از طریق افغانستان میتواند روسیه را به کشورهای جنوبی نزدیکتر ساخته و مناطق استراتیژیک جدیدی برای اتصال منطقهای ایجاد کند. در همین حال، جبارعلی ذاکری، رئیس خط آهن ایران گفته است که ایران علاقهمند است در توسعهٔ خط آهن سرمایهگذاری کند که از ولایت هرات تا بلخ و سپس از آنجا تا واخان بدخشان ساخته میشود؛ با این کار، ایران از طریق افغانستان به چین وصل خواهد شد. در صورت عملیشدن این پروژه، روابط تجارتی در منطقه، بهخصوص میان افغانستان، ایران و چین، بهگونهٔ چشمگیر نزدیکتر خواهد شد. از سوی دیگر، ازبیکستان و کشورهای دیگر آسیای مرکزی نیز به توسعهٔ این خط آهن علاقهمند اند. افزون بر آن، این خط آهن برای پاکستان نیز اهمیت خاص دارد؛ زیرا میتواند از این مسیر مواد خام را به کارخانههای خود انتقال داده و تولیداتش را به کشورهای دیگر صادر کند. در پاکستان دهها هزار کارخانه فعال وجود دارد که در بخشهای مختلف فعالیت میکنند. برای نمونه، کارخانههای سمنت در پاکستان طی چند سال گذشته مواد سوخت مورد نیاز خود (زغالسنگ) را با قیمت بلند از آفریقای جنوبی و سایر مواد را از نایجیریا و کشورهای عربی وارد میکنند. در صورتی که خط آهن از طریق افغانستان فعال شود، پاکستان میتواند از این مشکل رهایی یافته و مواد مورد نیاز خود را با قیمت ارزانتر از افغانستان و کشورهای دیگر آسیای مرکزی تهیه کند. همچنان ازبیکستان هر سال هزاران تُن پنبه تولید میکند و میخواهد از طریق افغانستان به پاکستان، بنگله دش، هند و بازارهای تجارتی آسیای جنوبی دسترسی پیدا کند تا محصولات خود را در آنجا به فروش رسانده و در بدل آن رخت و سایر کالاهای مشابه را بهگونه بهتر و ارزانتر به کشور خود وارد نماید. در همین راستا، روسیه نیز در پی یافتن مسیرهای جدید برای تجارت و صادرات خود است. شبکهٔ خط آهن از طریق افغانستان میتواند روسیه را به آسیای جنوبی وصل کرده و دسترسی به بازارهای آسیای جنوبی، بهویژه پاکستان، هند و کشورهای دیگر را فراهم سازد. این امر برای روسیه هزینههای تجارت و ترانزیت را کاهش داده و یک مسیر رقابتی ایجاد میکند که وابسته به تحریمهای غرب نباشد. روسیه وضعیت افغانستان را از نگاه امنیتی نیز مهم میداند. بهرسمیتشناختن امارت اسلامی، حمایت از پروژههای مشترک اقتصادی و همکاری در سایر بخشها بیانگر آن است که مسکو میخواهد در منطقه نقش ثباتمحور ایفا کرده و در حل مسائل منطقهای نیز کمک نماید.
نتیجهگیری
با توجه به موقعیت جغرافیایی و ویژگیهای استراتیژیک افغانستان، هر پروژهٔ خط آهن در این کشور تنها یک پروژهٔ اقتصادی نیست، بلکه اهمیت سیاسی، امنیتی و استراتیژیک نیز دارد. هرچند بسیاری از کشورهای همسایهٔ افغانستان با توسعهٔ خط آهن این کشور همکاری نشان دادهاند، اما برخی از کشورهای همسایه و منطقه آمادگی خود را برای سرمایهگذاری عملی در این پروژهها اعلام کردهاند. روسیه به پروژههای خط آهن در افغانستان علاقهمند است؛ زیرا میخواهد راههای تجارتی و ترانزیتی خود را گسترش دهد، نفوذ استراتیژیک خود را در منطقه افزایش دهد و در نتیجهٔ شرایط اقتصادی جهانی، مسیرهای بدیل برای خود پیدا کند. کشور دیگر ایران است که اعلام کرده در خط آهن افغانستان سرمایهگذاری میکند. ایران به دلیل چندین عامل مهم اقتصادی، استراتیژیک و سیاسی میخواهد در بخش خط آهن افغانستان سرمایهگذاری نماید. این کشور میخواهد افغانستان را بهعنوان پل ترانزیتی برای اتصال خود با کشورهای آسیای مرکزی مورد استفاده قرار دهد. ایران از طریق افغانستان میتواند با ترکمنستان، ازبیکستان و تاجکستان از راه خط آهن وصل شود و این امر ایران را به یکی از مراکز مهم ترانزیتی منطقه مبدل میسازد. همچنان این اقدام میتواند بندر چابهار را به مسیر اصلی بحری برای افغانستان و آسیای مرکزی تبدیل کرده و بدیلی برای بندر کراچی باشد. به شمول روسیه، شماری از کشورها به دلیل فشارهای اقتصادی غرب، تحریمها و سایر محدودیتهای اقتصادی در پی یافتن مسیرهای بدیل تجارتی هستند. مسیرهای خط آهن از طریق افغانستان میتواند یک راه بدیل تجارتی را فراهم سازد که روسیه و کشورهای منطقه از آن استفاده کنند. ساخت و توسعهٔ خط آهن که افغانستان را به بازارهای جهانی وصل میکند، در شرایط کنونی یک فرصت ارزشمند بهشمار میرود؛ فرصتی که امارت اسلامی افغانستان نیز میخواهد با بهرهگیری از آن، نهتنها افغانستان را به نقطه اتصال منطقه مبدل سازد، بلکه کشور را برای همیشه از انزوای نسبی تجارتی بیرون کند.